روزه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم «یا ایّها الّذین ءامنوا کتب علیکم الصیّام کما کتب علی الّذین من قبلکم لعلّکم تتّقون». «بقره 183» ای اهل ایمان!بر شما هم روزه داشتن فرض شد، چنانچه بر امتهای گذشته نیز فرض شده است و این دستور برای آن است که شما پرهیزکار شوید.

قرآن نوری است که خاموشی ندارد؛چراغی است که درخشندگی آن زوال‏ناپذیر است؛راهی است که رونده آن گمراه نگردد؛شعله‏ای است که نور آن تاریک نشود…
قرآن، معدن ایمان و اصل آن است؛چشمه‏های دانش و دریاهای علوم است؛پایه‏های اسلام و ستون محکم آن است.قرآن محل امنی است برای هر کس که وارد آن شود و راهنمایی است تا از او پیروی کند.
قرآن چراغ هدایت است و در مورد اصول دین و مذهب، از توحید تا معاد و فروع دین، از نماز و روزه تا امر به معروف و نهی از منکر، نورافشانی کرده و بیش از 300 مرتبه به اصول دین و مذهب و به همین تعداد نیز به فروع‏دین پرداخته است.

روزه چیست؟
روزه آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا اذان مغرب از چیزهایی که روزه را باطل می‏کند، خودداری کند.

مرحوم ملا احمد نراقی در کتاب شریف «معراج السعاده»می‏فرماید:«…روزه داشتن آن است که قوه شهویه مقهور شود و تسلط شیطان کم‏تر گردد تا نفس قدسی از درجه حیوانیت ترقی نموده و مشتبه به ملائکه گردد و در او، آثار تجرد و روحانیت حاصل شود.»
انواع روزه
روزه در بعضی از روزها واجب و یا حرام و در بعضی دیگر مستحب و یا مکروه است:
1.روزه‏های واجب شامل روزه ماه رمضان و قضای آن، روزه نذر و روزه کفاره است.
2.روزه‏های حرام شامل روزه عید فطر(اول شوال) و عید قربان است.
3.روزه مکروه، روزه روز عاشوراست.
4.روزه‏های مستحب شامل روزه عید غدیر، روز مبعث، ولادت پیامبر اکرم(ص)و ماه‏های شعبان و رجب است.
5.روزه‏های نافله که 3 روز در هر ماه قمری است و طبق روایات صحیح امامان اهل بیت(ع)این روزها عبارتند از پنج‏شنبه نخست هر ماه، چهارشنبه هفته دوّم همان ماه و پنج‏شنبه پایانی آن ماه(بنگرید به الکافی، التهذیب).
چرا ماه روزه را رمضان نامیده‏اند؟
مرحوم شیخ طبرسی در«تفسیر مجمع البیان»در مورد علت نامگذاری رمضان می‏فرماید:
1.عادت عرب بر این بود که ماه‏ها را به زمان‏ها و خصوصیت‏های آن‏ها نامگذاری می‏کردند و چون ماه روزه با تابستان و زمان تابش شدید خورشید بر ریگ‏ها مصادف بود، لذا(رمضان)نامیده شد.
2.برخی می‏گویند، کلمه(رمضان)اسمی از اسم‏های الهی  است و چون این ماه فضیلت و شرافت دارد، به این نام خوانده شده است.
3.جمعی دیگر می‏گویند، چون این ماه گناهان را می‏سوزاند  و(رمض)به معنای سوزاندن است، به این نام، نامیده شده است.
کلمه روزه در قرآن
کلمه روزه در قرآن مجید در 8 سوره(7 سوره مدنی و یک سوره مکی)و 13 آیه، 17 مرتبه در مشتقاتی چون؛ الصّیام(3 مرتبه)، صیام(1 مرتبه)، فصیام(4 مرتبه)، صیاما(1 مرتبه)، صوما(1 مرتبه)، تصوموا (1 مرتبه)، الصّائمین(1 مرتبه)، الصّائمات(1 مرتبه)، فلیصمه(1 مرتبه)، السّائحون(1 مرتبه)و السّائحات (1 مرتبه)تکرار شده است.البته در آیه 194 سوره بقره، یک بار کلمه«تصوموا»آمده است و در ابتدای آیه نیز، کلمه«ایاما معدودات»اشاره به روزه دارد.
بررسی آیات مربوط به موضوع روزه
همان طور که در سطرهای قبل اشاره شد، قرآن مجید در 13 آیه از آیات شریفه به موضوع روزه پرداخته است که به بررسی اهمّ آن‏ها می‏پردازیم:
1.آیه 183، سوره بقره
«یأیّها الّذین ءامنوا کتب علیکم الصّیام کما کتب علی الّذین من قبلکم لعلّکم تتّقون.»
ترجمه
«ای اهل ایمان!بر شما هم روزه داشتن فرض گردید، چنانچه بر امت‏های گذشته فرض شده و این دستور برای آن است که شما پرهیزگار شوید.»
نکته‏ها
*خطاب‏«یأیّها الّذین ءامنوا»می‏خواهد بفهماند، با توجه به این‏که دارای ایمانید، باید هر حکمی را که از ناحیه پروردگارتان می‏آید، بپذیرید.هر چند برخلاف مشتهیات و ناسازگار با عادات شما باشد.
ابو حمزه ثمالی از امام حسین(ع)نقل می‏کند که فرمود:
«من عمل بما افترض اللّه علیه فهو من خیر النّاس.» «هر کس به آن‏چه خداوند بر او واجب کرده است عمل کند، از بهترین مردم است.»
همچنین از علی(ع)نقل شده است که فرمود: «طوبی لنفس ادّت لربّها فرضها.»
روزه آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا اذان مغرب از چیزهایی که آن را باطل می‏کند، خودداری کند
«خوشا به حال کسی که واجب پروردگارش را انجام دهد.»
*«الّذین من قبلکم»اثبات اصل روزه و خودداری، در امت‏های پیشین(دارای ملت و دین)است. روزه در میان یهود و نصاری معمول بوده است و اقوام و ملل دیگر هنگام مواجه شدن با غم و اندوه روزه می‏گرفتند. حتی در شریعت‏های بت‏پرستی نیز، روزه رکنی مهم بوده و تاریخ گواه است که مصری‏ها، یونانی‏ها، رومیان و ساکنان بین‏النهرین در عراق، روزهای گوناگونی را در سال روزه می‏گرفتند.
نقل شده است که حضرت سلیمان(ع)در اول ماه سه روز، وسط ماه سه روز و آخر ماه نیز سه روز، روزه می‏گرفت.حضرت داود(ع)نیز یک روز در میان و حضرت عیسی(ع)نیز دائم (14) روزه می‏گرفت(روزه دهر داشت).حضرت مریم(ع)دو روز، روزه بود و یک روز افطار می‏کرد.
روایت شده است، وقتی کشتی حضرت نوح(ع)بر خشکی نشست، نوح یک صد و پنجاه روز روزه گرفت و حضرت موسی(ع)نیز در سال سی‏روز روزه می‏گرفت.
پیروان ادیان و ملت‏ها و گروه‏های مذهبی دیگر که اکنون در جهان وجود دارند، مدت‏های مختلفی را روزه‏ می‏گیرند و برای هر کدام، وقت‏های معین و سنت‏ها و مراسم خاصی وجود دارد.
*فایده روزه، تقواست، نه معامله با خداوند در مقابل جرم و گناه و یا درخواست و حاجتی از خداوند تا برآورده شود.
امام علی(ع)می‏فرماید:روزه گرفتن و چسبیدن شکم به پشت، عامل فروتنی است.  همچنین، در خطبه 83 «نهج‏البلاغه»می‏فرماید:«امید به رحمت خدا او را به تشنگی روزه روزهای گرم واداشته و زهد در دنیا خواهش‏های نفس را از او گرفته است.»
2.آیه 184، سوره بقره
«أیّاما مّعدودات فمن کان منکم مریضا أو علی سفر فعدّة من أیّام أخرو علی الّذین یطیقونه فدیة طعام مسکین فمن تطوّع خیرا فهو خیر و أن تصوموا خیر لّکم إن کنتم تعلمون.»
ترجمه
«روزهایی به شماره معین روزه دارید(تمام ماه رمضان).هر کس از شما مریض باشد یا مسافر، به شماره آن از روزهای غیر ماه رمضان(چون حاضر و سالم شود) روزه دارد.کسانی که روزه را به زحمت و مشقت توانند داشت(چون مردان پیر و زنان حامله و شیرده و غیره)، عوض هر روز فدا دهند یک«مد» (20) طعام فدیه دهند؛ آن قدر که فقیر گرسنه‏ای سیر شود.هر کس بر نیکی بیفزاید(و بیش از یک گرسنه سیر کند)، این رفتار بسیار برای او بهتر است و بی‏تعلل روزه داشتن، شما را از هر کار(برای صفای روح و سلامت بدن)بهتر خواهد بود، اگر(فواید بی‏شمار این عمل را)بدانید.»
نکته‏ها
*«أیّاما مّعدودات»؛یعنی چند روز معین و توجه دادن به این حقیقت که روزه چند روز بیش‏تر از ایام سال را در برنمی‏گیرد و لذا از سنگینی و سختی آن کاسته است.
*معاف داشتن مسافران و بیماران و افراد ناتوان و پیرانی که روزه گرفتن بر آنان مشقت دارد.ولی دستور داده است که پس از پایان سفر و هنگام توانایی و قدرت به همان مقدار، روزه بدارند.«فعدّة من أیّام أخر»و برای هر روز از روزهایی که روزه نداشته‏اند، یک مد طعام به فقرا بدهند.
*روزه داشتن بهتر است؛یعنی تا قدرت دارید ماه رمضان را روزه بگیرید.
3.آیه 185 سوره بقره
«شهر رمضان الّذی انزل فیه القرءان هدی لّلنّاس و بیّنات مّن الهدی و الفرقان فمن شهد منکم الشّهر فلیصمه و من کان مریضا أو علی سفر فعدّة من أیّام أخر یرید اللّه بکم الیسر و لا یرید بکم العسر و لتکملوا العدّة و لتکبّروا اللّه علی ما هدیکم و لعلّکم تشکرون.»
ترجمه
«ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است؛برای هدایت بشر و برای راهنمایی و امتیاز حق از باطل.پس هر که دریابد ماه رمضان را، روزه بدارد و هر کس ناخوش یا در سفر باشد، به شماره آنچه روزه خورده است از ماه‏های دیگر، روزه دارد که خداوند برای شما حکم را آسان خواسته و تکلیف را مشکل نگرفته است تا این‏که عدد روزه را تکمیل و خدا را به عظمت یاد کنید که شما را به دین اسلام هدایت فرموده‏[است‏].باشد که از این نعمت بزرگ سپاسگزار گردید.»
شأن نزول آیه
سیاق این سه آیه(183 تا 185)دلالت دارد بر این که:«اولا، هر سه آیه با هم نازل شده‏اند و به هم متصل و نظیر کلام واحدی هستند که یک غرض را در بردارند و آن بیان وجوب روزه ماه رمضان است.ثانیا، دلالت دارد بر این‏که دو آیه اول، مقدمه‏ای برای آیه سوم هستند.
نکته‏ها
*نزول قرآن در ماه رمضان
1.نزول و پایین آوردن درخور فهم بشر، چون قبلا از جنس خواندنی‏ها نبوده است.
2.نزول یک پارچه قرآن در ماه رمضان، در کنار نزول‏تدریجی در مدت تقریبا 23 سال بر پیامبر(ص).
*نزول قرآن به منظور هدایت مردم و فارق میان حق و باطل
*معاف کردن مریض و مسافر از روزه گرفتن در ماه رمضان که آیه قبل نیز به آن پرداخته است.
4.آیه 196، سوره بقره
«و أتمّوا الحجّ و العمرة للّه فإن أحصرتم فما استیسر من الهدی و لا تحلقوا رءوسکم حتّی یبلغ الهدی محلّه فمن کان منکم مّریضا أو به أذی مّن رّأسه ففدیة مّن صیام أو صدقة أو نسک فإذا أمنتم فمن تمتّع بالعمرة إلی الحجّ فما استیسر من الهدی فمن لّم یجد فصیام ثلاثة أیّام فی الحجّ و سبعة إذا رجعتم تلک عشرة کاملة ذلک لمن لّم یکن أهله حاضری المسجد الحرام و اتّقوا اللّه و اعلموا أن اللّه شدید العقاب.»
ترجمه
همه اعمال حج و عمره را برای خدا به پایان برسانید و اگر ترس و منعی پیش آید، فرستادن قربانی که کاری سهل است، به جا آرید.سر متراشید تا آن گاه که قربانی شما به محل ذبح برسد و هر کس بیمار باشد، یا او را در سر رنجی باشد، از آن فدا کند به روزه داشتن یا صدقه دادن یا کشتن گوسفند.
پس از آن‏که ترس و منع برطرف شود، هر کس از عمره تمتع به حج بازآید، هر چه میسر و مقدور اوست از جنس شتر و گاو و گوسفند آن جا قربانی کند و هر کس به قربانی تمکن نیافت، سه روز روزه بدارد در ایام حج و هفت روز هنگام مراجعت که ده روز تمام شود.
این عمل بر آن کس است که اهل شهر مکه نباشد. ای بندگان!به این احکام عمل کنید و از نافرمانی خدا بترسید و بدانید که عذاب خدا سخت است.»